ما و فهم ما از گردشگری

گردشگری هنری چیست؟

از جمله جنبه­های گردشگری که در ادبیات گردشگری کمتر بدان پرداخته شده گردشگری هنری می­باشد. از همین روی منابع متعددی برای تبین آن وجود ندارد و نوشته­های اندکی به این شکل از گردشگری پرداخته­اند. که گردشگری هنری را اینگونه تعریف کرده­اند: «گردشگری هنری به شکلی از گردشگری گفته می­شود که با هدف بازدید از تولیدات هنری به یک مقصد انجام می­گیرد. این بازدید می­تواند شامل حضور در گالری­های هنری ) مانند گالری پرادو در  مادرید، افیزی در فلورانس[1](، سالن­های اپرا (خانه اپرا سیدنی، لواسکالا در میلان[2])، سالن­های تئاتر (براود-وی نیویورک، رویال شکسپیر استرانفورد[3]) سالن­های اجرای موسیقی کلاسیک (سمفونی هال در بوستون[4])، جشنواره­های هنری (فستیوال ادینبورگ، کارناوال ونیز[5]) و یا سفر به منظور حضور در حراجی­های هنری (حراج کریتسی و یا ساتبی در لندن و یا دبی)  و یا دیگر تولیدات هنری در غالب صنایع دستی٬ تابلوهای نقاشی و خطاطی٬ موسیقی و ابزارهای آن و دیگر موارد مرتبط با تولید هنر باشد. ریشه گردشگری هنری را باید درمیان گردشگران گراند تور در قرن 17 به بعد دانست که اشتیاق سیری ناپذیر برای بازدید از تئاترها، سالن‌های اُپرا، سالن‌های کنسرت و جشنواره‌ها از خود نشان می‌دادند.

اگرچه در تعریف گردشگری هنری ابهاماتی دیده می­شود و در بین صاحبنظران مباحثی وجود دارد؛ از جمله اینکه آیا نگارخانه‌های هنری که مأوای مجموعه‌های هنریِ تاریخی‌اند، بخشی از گردشگری میراث هستند یا گردشگری هنری؟  چرا که در اکثر موزه­ها که آثار باستانی وجود دارد، بخشی از فضای موزه به گالری­ها اختصاص دارد که آثار هنرمندان بنام آن کشور را به نمایش می­گذارد- علی­رغم این، گردشگری هنری برای چند بخش گزینه جذابی است که شامل: الف) بسیاری از گردشگران، ب) صنایعی که محصولات گردشگری هنری عرضه می‌کنند،  ج) مناطق و شهرهایی که در پی ترویج مناظر هنری موجود خود یا توسعه گردشگری هنر – محور (در راستای به‌کارگیری راهبردهای احیای شهری) هستند.

انواع گردشگران هنری

پژوهشگران گردشگری؛ گردشگران هنری را براساس سطوح انگیزه و علاقه، به دسته­های مختلفی تقسیم کردند که  بدین صورت است: گردشگر هنر – محور فردی است که برای دیدن یک اجرای ویژه هنری، تصمیم به مسافرت می‌گیرد. گردشگر غیرهنری نیز کسی است که برای اهداف دیگری غیر از هنر سفر می‌کند ولی به‌عنوان بخشی از سفر، اجراهای هنری را نیز تجربه می‌کند. گردشگران هنر – محور خود به دو دسته‌ی مجزا بخش می‌شوند: گردشگران کاملاً هنرگرا، که قبل از سفر تصمیم گرفته‌اند در یک اجرای هنری شرکت کنند، و گردشگران هنرگرای چندهدفه که برای آنها شرکت کردن در یک اجرای هنری به اندازه سایر دلایل سفر اهمیت دارد. گردشگران غیرهنری نیز به دو دسته قابل تقسیم هستند: 1) گردشگران هنرگرای حاشیه‌ای که برای آنها دیدار از یک اجرای هنری جزء دلایل ثانویه بازدید است. 2) گردشگران هنرگرای تصادفی که بعد از ورود به مقصد تصمیم می‌گیرند تا از یک اجرای هنری دیدن کنند ولی این امر بخشی از تصمیم اولیه آنها برای بازدید نبوده است. این طبقه‌بندی به افراد فعال در گردشگری هنری کمک می‌کند تا انگیزه‌های پیچیده و فرایندهای تصمیم‌گیری گردشگران هنری را درک کنند؛ این شناخت به سازمان‌های فعال در این حوزه نیز کمک می‌کند تا محصولات مناسبی را طراحی کرده و تلاش‌های بازاریابی خود را هدفمند سازند.

مزایا و معایب توسعه گردشگری هنری

بی‌شک، گردشگری هنری برای مکان‌ها و مقصدها دارای منافعی است. استقبال از تولیدات هنری، از فراموشی و به خاطره سپری تولیدات هنری یک منطقه از طریق ایجاد و تقویت حس خویشتن‌شناسی بین مولدان آثار هنری جلوگیری می­کند و به افزایش غرور ملی و فرهنگی منجر می­­شود. با فروش بلیط و کسب مخارج بیشتری که معمولاً همه گردشگران فرهنگی دارند نیز می‌توان درآمد بیشتری تولید کرد که به بهبود کیفیت زندگی ساکنان منجر شود. همچنین از آنجا که رویدادهای هنری عمدتا در شب اجرا می‌شود، می‌توان بر تعداد اقامت‌های شبانه افزود که به عنوان یک راهبرد باید مدنظر تورگردانان ایرانی نیز قرار گیرد. عرضه‌ی یک تصویر شاداب هنری، از طریق به نمایش گذاشتن گالری­های عکاسی مرتبط با زیبایی­های طبیعی-تاریخی یک مقصد، تصویر ذهنی مقصد را بهبود می‌بخشد و آن را مکان جذاب‌تری برای بازدید، زندگی و حتی کار  مبدل می‌کند. علاوه بر این، مکان‌های هنری نقش بسیار مهمی در راهبردهای بازساخت هویت-منظر شهری ایفا می‌کنند. با وجود این، در درون این بخش، تنش‌هایی نیز وجود دارد. افرادی که در حوزه هنر فعالیت می‌کنند اغلب دارای اولویت‌هایی متفاوت از بخش گردشگری هستند. زمان طراحی اجراها و نمایش‌ها نیز معمولاً ناکافی است که در این حالت امکان گنجاندن آنها در بسته‌های تعطیلاتی گردشگری هنری، میسر نخواهد بود. سرانجام، نگرانی‌های در مورد تأثیر گردشگری  بر هنر و تولیدات هنری-فرهنگی را می­توان اینگونه دید: گردشگری می‌تواند در نظام‌های گوناگون، نمادهای فرهنگی یک جامعه را تبدیل به کالا نماید. تماس سطحی گردشگران با فرهنگ محلی و صرف تفریح و گذراندن اوقات فراقت دلچسب سبب می‌شود که تمام تأسیسات و خدمات محلی به نحوی سازمان یابد که بتواند رضایت گردشگران را جلب نماید، از این رو فرهنگ محلی به مجموعه‌ای در هم پیچیده در چارچوب کالایی شدن بدل می‌گردد و همه چیز در خدمت پول و درآمدزایی قرار می‌گیرد. این درآمد به بهای گزافی به دست می‌آید یکی از این موارد از دست دادن هویت خود برای رضایت غیر خود است. برخی نویسندگان به تجاری شدن یا کالایی شدن فرهنگ جامعه میزبان اشاره کرده‌اند به این معنا که ساکنان محصولات فرهنگی خود را آن گونه که مورد پسند گردشگران باشد عرضه می‌کنند. کثرت گردشگران در بین مخاطبان ممکن است تا مسئولان را به این فکر وا دارد  تا برنامه‌های هنری بیشتری را تدارک ببینند؛ که در این صورت این امر به بهای کاهش کیفیت و کمیت نمایش‌های جدی‌تر تمام می­شود.

مرور یک تجربه از تنوع بازار گردشگری با تمسک به هنر

برخی از کشورها با تدوین برنامه و استراتژی­های بازاریابی مختلفی از تولیدات هنری برای تنوع و توسعه محصول و گسترش بازار گردشگری بهره یافتند. به عنوان مثال مالزی با برگزاری نمایشگاهی به نام آرت اکسپوی مالزی (Art Expo Malaysia) تلاش دارد تا خود را به عنوان یک چهره­ی بین­المللی هنر معرفی کند. همچنین این کشور در سال اخیر  با راه­اندازی کمپین   MyFest 2015 به عنوان یک ماموریت ملی که به دنبال کمپین دیدار از مالزی در سال 2014 (Visit Malaysia2014)  تشکیل شد، با موضوع "جشن های پایان نیافتنی" بر روی تولیدات هنری، تنوع فرهنگی، میراث و جشنواره‌های این کشور به عنوان یک محصول گردشگری منسجم تمرکز دارد و با خود شعار "مالزی، آسیای واقعی " را نیز یدک می‌کشد. 

گردشگری هنری در ایران:

علی­رغم این که کشور ایران دارای پیشینه بسیار غنی در بخش تولیدات هنری و فرهنگی دارد٬ اما هنوز نتوانسته جایگاه مناسبی برای خود بوجود دارد. با وجود این در سال­های اخیر تلاش شده تا به این بخش از تقاضای گردشگری توجه بیشتری شود. بدین ترتیب طرح گردشگري هنري به صورت يک طرح کارآفريني در سطح ملي در مجمع تشخيص مصلحت نظام به تصويب رسيده است و با توجه به چشم انداز 1404 که ایران بايد از نظر اشتغال­زايي و ارزآوري اقتصادي به جايگاه هاي بالاي منطقه برسد مورد توجه قرار گرفته است. خلاصه این طرح بدین صورت است: فاز اول اين طرح به صورت پايلوت در پروژه قوي الماس خاورميانه اجرا خواهد شد. در اين طرح نخستين نمايشگاه دائمي صنايع دستي و هنرهاي سنتي کشور در طبقه دوم پروژه و در زميني به مساحت 5 هزار متر مربع با 200 باب مغازه براي نمايش و فروش آثار هنرمندان صنايع دستي کشورمان تعبيه شده است که آن ها مي­توانند آثار خود را از 3 تا 5 سال به گردشگران ارائه کنند. هنرمنداني در اين پروژه انتخاب مي­شوند که داراي شناسنامه هنري هستند و مي­توانند شناسنامه اصالت اثر و بسته­بندي مناسب محصولات خود و کاتالوگ آن­ها را ارائه کنند. پنج محوريت اقتصادي، سياست خارجي، فرهنگي، اجتماعي و علمياز ابعاد این طرح می­باشد.

وضعیت گالری­های ایران

گالری­ها یا نگارخانه­ها که محلی برای ارائه آثار هنرهای تجسمی (نقاشی،خوشنویسی، مجسمه‌سازی، طراحی، عکاسی، گرافیک، طراحی صنعتی، معماری و طراحی داخلی و همچنین هنرهای مشتق از آن‌ها)، شناساندن سبک­های مختلف هنری، معرفی هنرمندان کمترشناخته شده و نهایتا بالابردن سطح فهم و درک هنری مخاطب و کمک به اقتصاد هنرهای تجسمی است امروزه بیش از پیش در کانون توجهات دوستداران هنر به عنوان مکانی جهت قرارهای هنری مد نظر می­باشد. با از جدی شدن هنر تجسمی در ایران که نزدیک به 40 سال از عمر آن می­گذرد شهرهای مختلفی در ایران دارای گالری­های هنری می­باشند که برخی از آن­ها دولتی و برخی دیگر خصوصی می­باشند. در این میان تهران با داشتن نزدیک به 80 گالری که حدود 50 تای آن­ها فعال هستند از لحاظ برخورداری از  تعداد گالری­ها از جایگاه مناسبی برخوردار نیست. چرا که حجم بالای هنرمندانی که تمایل دارند تا آثارشان در تهران به نمایش گذاشته شود با این تعداد از نگارخانه­ها هم­پوشانی ندارد. بنابراین نیاز است تا مرکز هنرهای تجسمی وزارت ارشاد  به عنوان متولی نظارت بر فعالیت گالری­ها و اعطای مجوز­ به علاقه­مندان گالری­داری ورود بیشتری به این عرصه نماید و با ارائه کمک­های بیشتر، این بخش از هنر را پویاتر از قبل نماید. البته ناگفته نماند عمده مشکلاتی که در زمینه ارائه و نمایش آثار در بخش موسیقی و تئاتر کشور وجود دارد، در بخش هنرهای تجسمی وجود ندارد، چون بخش خصوصی نمایش و ارائه آثار هنرمندان را بر عهده دارد و بدون کمک دولت این کار را انجام می­دهد. علی­رغم این این در سال­های اخیر شاهد حضور سیاسیون و دولتمردان در اجراهای هنری مختلفی اعم از حراجی بزرگ تهران تا نمایشگاه­های نقاشی و خوشنویسی از هنرمندان مختلفی بوده­ایم که خود سبب دلگرمی هنرمندان می­شود. علاوه براین مرکزهنرهای تجسمی وزارت ارشاد برای ارائه آثار هنرمندان کشور در عرصه بین المللی و رویدادهای مهم برنامه­های را طراحی و برخی را اجرا کرده است که ازجمله آن­ها می­توان به حضور در نمایشگاه دوسالانه بی­ینال ونیز، اشاره کرد که درسال اخیر برنامه­های جدی­تری مد نظر است. در سال­های اخیر آغاز به کار نگارخانه هنر ایران در روتردام  نیز اقدامی مثبت تلقی می­شود. در شهرک سیته فرانسه نیز فضایی برای هنرهای تجسمی کشورمان اختصاص دارد که هنردوستان می­توانند به طور متناوب از آن استفاده نمایند.

گالری­های معروف جهان:

گالری هنری موسوم به قصر زمستانی (Winter Palace)در سن پترز بورگ روسیه که از سال 1760 میلادی اقامتگاه تزارهای روسی بوده بزرگترین گالری در جهان است که متشکل از 322 گالری فرعی می­باشد که دارای3,000,000 اثر هنری و شی عتیقه است. جالب است بدانید برای تماشای تمامی آثار هنری در این گالری، 11سال زمان نیاز دارید. برای اطلاعات بیشتر از این موزه به سایت www.saint-petersburg.com سر بزنید.

همچنین نگارخانه دولتی ترتیاکوف (Tretyakov Gallery) در شهر مسکو در طی نزدیک به یکصدوپنجاه سالی که از بنیان این موزه می‌گذرد، بیش از ۱۳۰ هزار تابلوی نقاشی، پیکر و شمایل ازآثار نقاشان نامی و هنرمند روس در سده‌های یازده تا ۲۰ در خود جای داده است. علاقه‌مندان برای بازدید کامل باید از ۵۲ تالار موزه که هریک به دوره زمانی ویژه‌ای تعلق دارد عبور کنند. وبگاه www.tretyakovgallery.ru  مربوط به این گالری است.

نگار خانه ملی هنر در آمریکا (National Gallery of Art ) که در شهر واشنگتن دی سی می­باشد از مشهورترین مراکز فرهنگی این کشور محسوب می­شود که در سال 1937 تاسیس شده است و آثار هنرمندان بنامی را به نمایش می­گذاشته است. برای اطلاعات بیشتر از این گالری کافیست سری به  وبگاه www.nga.gov بزنید. گالری ملی پرتره لندن نیز (National Portrait Gallery) نخستین گالری پرتره در جهان است که در سال 1856 آغاز بکار کرد. این گالری مجموعه­ای از پرتره­های بریتانیایی­ که از شهرت و اهمیت تاریخی برخوردرند را به نمایش گذاشته است که برای اظلاعات بیشتر می­توانید به سایت www.npg.org.uk مراجعه کنید.

گالری ساعتچی (Saatchi Gallery) از دیگر گالری­های هنری در لندن می­باشد که توسط چالز ساعتچی در 1985 افتتاح شد. نمایش آثار جنجالی و بحث­برانگیز از هنر معاصر توسط هنرمندان ناشناخته بر شهرت این گالری افزوده است. وبگاه www.saatchigallery.com متعلق به این گالری است.

موزه ملی هنر کاتالونیا  "National Art Museum of Catalonia"در اسپانیا که در قصر ملی واقع شده مجموعه آثار هنری از رنسانس، رومانسک، گوتیک باروک و هنر قرون معاصر 19 و 20 را در کنار بخش­های مختلفی از عکاسی گرفته تا طراحی و نقاشی را در به عرصه نمایش گذاشته است. www.museunacional.ca وبگاه این موزه-گالری است.